آبزی پروری ارگانیک

کشاورزی ارگانیک ( Organic Agriculture ) فرآیندی را در بر می گیرد که هدف آن تنها تولید محصولات سالم برای تغذیه انسان نیست ، بلکه در پی ارتقای سلامت و بهره وری جوامع وابسته به خاک ( آب )‌، گیاهان ، جانوران و انسانهاست .این سامانه که تولید ، فرآوری و عرضه محصولات کشاورزی (شامل محصولات زراعی ، باغی ، دام ، طیور و آبزیان ) را شامل می شود درپی تحقق اهداف زیر است :
۱-توجه به محیط زیست و پایداری زیست بوم
۲-استفاده هر چه کمتر از نهاده های خارجی و افزایش بهره وری نهاده های طبیعی
۳-عدم استفاده از مواد غیر طبیعی
۴-استفاده از روشهای تولید با آلودگی کمتر
۵-تولید غذای سالم
۶-تغذیه بهتر انسان
۷-عدالت اجتماعی
۸-آسایش جانور پرورشی
عبارت " کشاورزی ارگانیک " اصطلاح جدیدی نیست . Rudolf Steiner در سال ۱۹۲۴ میلادی برای اولین بار آن را در مقابل کشاورزی صنعتی (Industrial Agriculture) به کار گرفت .در کشاورزی صنعتی سه اصل : تخصصی شدن واحدهای تولیدی (‌مانند تک محصولی شدن )‌، یکنواختی شرایط تولید (‌نظیر انتخاب ژنتیکی و ایجاد لاین )‌و کنترل شرایط تولید (‌مانند دفع آفات ) حاکم است. به نظر بانیان کشاورزی ارگانیک این اصول با قوانین حاکم بر طبیعت مغایرت دارد و دیر یا زود کشاورزی صنعتی دچار بحران خواهد شد . از این رو اصول کشاورزی ارگانیک که از سوی واضعین این نظریه (‌مانند اشتاینر و Sir Albert Howard) ارایه گردید در تقابل با کشاورزی صنعتی قرار داشت .اصول کشاورزی ارگانیک قائل به تطابق شرایط تولید با طبیعت بجای کنترل ،‌تنوع محصولات بجای یکنواختی و کشت دوره ای محصولات بجای تخصصی کردن تولید هستند.کشاورزی ارگانیک تنها تولید محصول سالم را هدف خود نمی داند . محصولاتی که به نام های محصول سبز (Green) ،‌زیستی (Bio) ، سالم (yHealth) ، طبیعی ( Natural ) و حتی ارگانیک عرضه می شوند الزاما در فرایند کشاورزی ارگانیک تولید نشده اند.برخی محصولات مانند" عسل ارگانیک " یا توت فرنگی وحشی محصولاتی هستند که به طور طبیعی و بدون اعمال مدیریت ارگانیک تولید می شوند . یک مزرعه پرورش ماهی به شیوه گسترده ممکن است محصولی تولید نماید که ارگانیک باشد اما خود مزرعه را نتوان در طبقه بندی آبزی پروری ارگانیک قرار داد و یا برعکس محصولی که از یک دامپروری یا مزرعه پرورش ماهی با طبقه بندی ارگانیک تولید می شود غیر ارگانیک (None- Organic) باشد. در برخی موارد حتی با رعایت تمام اصول کشاورزی ارگانیک محصول نهایی به دلیل یک آلودگی طبیعی از گروه ارگانیک خارج می شود .
●وضعیت کشاورزی ارگانیک در جهان
در طی دو دهه اخیر با ارتقای فرهنگ عمومی مصرف کنندگان و دانش دست اندرکاران تولید و نظارت ، توجه نظری و عملی به کشاورزی ارگانیک به طور فزاینده ای بیشتر شده است . بسیاری از آیین نامه ها و دستورالعملهای اجرایی و نظارتی برای تولید محصولات زراعی و دامی در کشورها و حوزه های مختلف جغرافیایی تدوین و به کار گرفته می شوند . عرضه محصولات زراعی و دامی ارگانیک در حال حاضر به سرعت در حال گسترش است و سالانه ۲۰ تا ۲۵ درصد افزایش می یابد. سطح اراضی تحت مدیریت کشاورزی ارگانیک در اروپا ، امریکای لاتین و امریکا به سرعت در حال افزایش است . در طی سالهای ۱۹۹۵ تا ۲۰۰۰ مساحت اراضی تحت مدیریت ارگانیک در امریکا و اروپا سه برابر و در آرژانتین ۱۲۸۰ برابر شده است . با این حال نباید از نظر دور داشت که مساحت اراضی تحت کشاورزی ارگانیک تنها معادل ۱ درصد کل اراضی و میزان تولیدات آن ۱ تا ۲ درصد کل تولید محصولات کشاورزی است .
●آبزی پروری ارگانیک
تولیدات شیلاتی در جهان در طی چند سال اخیر در حدود ۱۳۰ میلیون تن ثابت باقی مانده است . از دهه ۱۹۷۰ تولیدات آبزی پروری به طور متوسط سالانه ۹ درصد افزایش داشته که با رشد ۳/۱ درصدی صید و ۹/۲ درصدی تولید گوشت جانوران خشکی زی اختلاف قابل ملاحظه ای دارد . اما رشد آبزی پروری ارگانیک از نظر میزان تولید و سطح در مقایسه با سایر بخشهای کشاورزی بسیار ناچیز است (نمودار۱ ). در سال ۲۰۰۰ میلادی میزان تولید ات آبزی پروری ارگانیک تنها حدود ۵۰۰۰ تن و معادل ۰۱/۰ درصد کل محصولات آبزی پروری بود که جملگی در اروپا تولید شده است .
●مبانی نظری آبزی پروری ارگانیک
همانطور که اشاره شد آبزی پروری ارگانیک همانند سایر بخشهای کشاورزی فرایندی را ترسیم می کند که ضمن رعایت اصول و مبانی آبزی پروری بر افزایش بهره وری نهاده ها و سلامت تمامی اجزا نظارت و تاکید می نماید.تاکنون تعدادی از مراجع بین المللی و ملی نسبت به تهیه دستورالعملهای اجرایی آبزی پروری ارگانیک اقدام نموده اند که بعضا در مواردی با هم اختلاف دارند لیکن کلیات و روح این دستورالعملها یکسان است . مبانی آبزی پروری ارگانیک به شرح زیر است( بر گرفته از استانداردهای پیشنهادی NOSB امریکا و (IFOAM
۱.نیازمندیهای کلی
• آبزی باید در شرایطی پرورش یابد که نیازمندیهای اساسی فیزیولوژیکی و رفتاری آن را تامین نماید.
• شیوه مدیریت تولید باید به نحوی باشد که سلامت آبزی را حفظ نموده و آسایش آن را تامین نماید.
• به منظور پرهیز از فرار آبزی پرورشی به طبیعت یا ورود آبزیان وحشی به داخل محیط پرورش باید چاره اندیشی های لازم صورت گیرد و از اقدامهای مخاطره آمیز پرهیز شود . لذا پرورش آبزی در قفس و محیط های محصور ممنوع است .
• در صورت معرفی آبزیان غیر بومی اعمال مراقبتهای ویژه به منظور جلوگیری از وارد آمدن آسیبهای دائمی به اکوسیستم الزامی است .●۲.غذا
• مواد غذایی باید بر مبنای استاندارد های تولید خوراک ارگانیک دام تولید شود .
• مواد اولیه گیاهی باید از سیستم های ارگانیک کشاورزی تامین شود
• در تولید غذا برای مصرف در آبزی پروری حداکثر ۲۰ درصد آرد ماهی بکار رفته باشد.
• استفاده از آرد ماهی در جیره غذایی آبزیانی که ماهیخوار نیستند ممنوع است .
• آرد ماهی و روغن ماهی می بایست از ضایعات کارخانجات و یا صید ضمنی ماهیان دریایی و یا ماهیان پرورشی در سیستم ارگانیک تولید شده باشد .
• استفاده از آرد ماهی و روغن ماهی حاصل از صید مستقیم ماهی برای تولید آرد ممنوع است .
• استفاده از رنگها ، هم بندها و آستاگزانتین مصنوعی در تولید خوراک ممنوع است .
• استفاده از آنتی بیوتیک ها ، محرکهای رشد ،‌ ترکیبات اشتها آور و آنتی اکسیدان در تولید خوراک ممنوع است .
• افزودن مواد مکمل در ساخت غذا به استثنا مواد معدنی ، ویتامین ها ،‌مخمرها و آنزیمهای با منشا گیاهی غیر مجاز است .
• استفاده از مواد اولیه با منشا حیوانات خشکی زی ممنوع است .
• غذادهی باید به نحوی انجام پذیرد که با رفتارهای طبیعی جانور منطبق باشد و غذای تهیه شده نیازمندیهای غذایی جانور برای رشد را فراهم آورد .
●۳.محیط زیست
• مزرعه باید به نحوی مدیریت شود که حداکثر استفاده از مواد غذایی به عمل آید و کمترین ضایعات بر جاب بماند. این اصل با پرورش توام آبزیان و سیستم های گردش آب قابل حصول است .
• جانوران شکارچی بدون استفاده از روشهای مرگ آور باید کنترل شوند.
• تمامی تاسیسات آبرسانی و در تماس مستقیم با آب باید عاری از سرب ، مواد عقیم کننده و مضر به حال ماهی ،‌انسان و محیط زیست باشد.
●۴.تکثیر و منشا مولدین
• استفاده از مولدینی که دستکاری ژنتیکی شده اند و یا تحت تاثیر هورمون قرار گرفته اند ممنوع است .
• نوزاد آبزی باید از مزارع ارگانیک که دارای مجوز هستند تهیه شود . اگر مزارع ارگانیک وجود نداشته باشد از مزارع در حال گذار (Conversion) باید تامین گردند مشروط به آنکه شرط اول را دارا بوده و دو سوم از عمر مولدین در شرایط ارگانیک سپری شده باشد.
• تولید مثل باید حتی المقدور در شرایط طبیعی انجام شود .القای تولید مثلی مانند قطع پایه چشمی در تکثیر میگو ، غیر مجاز است.
●۵.مراقبتهای بهداشتی
• اصل اول در آبزی پروری ارگانیک پیشگیری است . رعایت نکات بهداشتی و ایمنی زیستی برای جلوگیری از انتقال بیماری به مزرعه و یا از مزرعه به محیط الزامی است .
• استفاده از مواد شیمیایی ،‌هورمونها و آنتی بیوتیکها ممنوع است . چنانچه در مواقع ضروری استفاده شود ،‌محصول نمی تواند به عنوان ارگانیک به بازار عرضه شود.
• استفاده از محرکهای طبیعی رشد و واکسنهای طبیعی مجاز است .
• برای کنترل عوامل انگلی استفاده از پر اکسید هیدروژن ، کلرید سدیم ، آهک و پرمنگنات پتاسیم آزاد است .
●۶.برداشت محصول
• شتن آبزی باید حتی المقدور بدون وارد آمدن استرس به جانور باشد.
• استفاده از شوک الکتریکی ،‌دی اکسید کربن و... در صورت نیاز بلامانع است .
• قبل از کشتن جانور دمای آب به ۴ درجه سانتیگراد کاهش یابد .
• مراکز فرآوری آبزیان ارگانیک باید دارای استانداردهای بین المللی باشند.
●۷.تبدیل مزارع پرورشی موجود (‌گذار )
• مزارع موجود برای تبدیل شدن به مراکز آبزی پروری ارگانیک باید مرحله ای را پشت سر گذارند که به آن گذار Conversion ) ) گفته می شود . طول مدت این مرحله در امریکا ۳ سال پیش بینی شده است .
●موانع توسعه آبزی پروری ارگانیک
همانطور که اشاره شد در مقایسه با تولیدات ارگانیک در سایر بخشهای کشاورزی ،‌آبزی پروری ارگانیک از رشد اندکی برخوردار بوده است . اجرای مبانی آبزی پروری ارگانیک انبوهی از سوالات را در پیش روی مزرعه داران و سازمانهای تخصصی قرار می دهد :
• آیا تولید غذای ۱۰۰% ارگانیک امکان پذیر است و در صورت تولید آیا این غذا مناسب خواهد بود؟
• در شرایط امروزی که در بسیاری از کشورها ،استفاده از آنتی بیوتیکها جز لاینفک آبزی پروری به حساب می آید آیا عدم استفاده از آنها مقدور است ؟
• چگونه می توان استرس و صدمات ناشی از آن را کاهش داد ؟
• چه تراکمی برای پرورش و بهترین شرایط زیست آبزی مناسب است و مانع از استرس جانور می شود؟
• مزارع موجود چگونه باید به مزارع ارگانیک تبدیل شوند ؟ منابع آبی چگونه تبدیل خواهند گردید ؟
• برای حفاظت از عوامل خارجی نظیر بیماری و آلودگی چه راه حلهایی باید بکار گرفته شود ؟ آیا باید وجود بیماری را پذیرفت ؟
• برای کنترل عوامل شکارچی چه اقداماتی را باید انجام داد ؟
• آیا استفاده از آرد ماهی ارگانیک اصلا مفهومی دارد ؟ این اصل چقدر قابل انعطاف است؟
• در مورد کود دهی چه روشهایی را باید به کار گرفت تا حداکثر استفاده از کود به عمل آید ؟ آیا سیستمهای جامع Integrated System تنها راه حل است ؟ و...در توجیه ابعاد سوالات فوق به ذکر چند مثال بسنده می کنیم : در حالی که در آبزی پروری ارگانیک کشتن جانوران شکارچی نظیر پرندگان ماهیخوار ممنوع است تنها در آمریکا سالانه بیش از ۵۰۰۰۰ قره غاز ( باکلان ) توسط پرورش دهندگان ماهی کشته می شود . سایر روشها نظیر استفاده از آلات و ادوات دور کننده کارایی لازم را ندارد .ابعاد و شکل مناسب برای نگهداری و پرورش برخی از آبزیان به خوبی شناخته شده است . مثلا در پرورش ماهی آزاد حوضچه مستطیل و نگهداری میگوی مولد استخرهای مدور بهترین شکل است اما این نکته بر ما معلوم نیست که این اشکال آسایش جانور را تامین خواهند نمود پرورش برخی آبزیان با انجام دستکاریهای ژنتیکی توجیه پذیر است و در صورت رعایت اصول آبزی پروری ارگانیک پرورش آنها عملا مقدور نخواهد بود. برای مثال به نر زایی در ماهی تیلاپیا می توان اشاره نمود.مثالهایی از این دست بسیار زیادند که هر یک نکته ابهامی در توسعه آبزی پروری ارگانیک به شمار می روند .از نظر اجرایی نیز موانع مختلفی برای اجرای آبزی پروری ارگانیک وجود داشته و دارد که از بین آنها به موارد زیر می توان اشاره نمود :
۱. تنوع آبزیان پرورشی
تا سال ۲۰۰۰ میلادی تعداد آبزیان پرورشی ۲۰۶ گونه بوده است که د ر مقایسه با دامپروری از تنوع قابل
توجهی برخوردار است(‌جدول ۲) . نیازهای اکولوژیکی و شرایط پرورشی این گونه ها نیز اغلب متفاوت بوده و سوالات اساسی را پیش روی دست اندرکاران قرار می دهد.
۲. عدم وجود آیین نامه های اجرایی بین المللی
اگرچه برخی سازمانهای بین المللی مانند FAO/WHO ، IFOAM شیوه نامه های کلی برای اجرای آبزی پروری ارگانیک را منتشر نموده اند اما هنوز اختلاف نظرهای اساسی در مبانی و کاربردی بودن این دستورالعملها وجود دارد . کشورهای مختلفی نظیر امریکا ،‌نیوزیلند و نیز کشورهای حوزه اروپا تهیه دستورالعملهای ملی را بر اساس آیین نامه های بین المللی در دستور کار خود قرار داده اند لیکن هنوز کمبودها ی محسوسی در این آیین نامه ها مشاهده می شود. برای مثال در امریکا تا سال ۲۰۰۱ میلادی چندین استاندارد ملی پیشنهاد گردید که هیچیک از آنها نهایی و به عنوان استاندارد ملی پذیرفته نشده است. در نیوزیلند ضوابط آبزی پروری ارگانیک از سال ۲۰۰۱ مورد عمل قرار می گیرد .
۳. مراکز بازرسی و صدور گواهینامه ارگانیک
بیش از ۹۰ درصد ابزیان پرورشی در کشورهای در حال توسعه تولید می شود و میزان تولیدات این کشورها سالانه ۵/۱۲ درصد افزایش می یابد . ۱۰ درصد باقیمانده نیز در سایر مناطق جغرافیایی ( امریکا و اروپا و اقیانوسیه) تولید می گردد . این در حالی است که تقریبا تمامی مراکز بازرسی و صدو ر گواهینامه در کشورهای توسعه یافته مستقر هستند (‌جدول ۳) . انتظار می رود با توسعه این مراکز و استقرار آنها در مراکز آبزی پروری روند افزایش مراکز آبزی پروری ارگانیک سرعت گیرد.
●پیش بینی روند توسعه آبزی پروری ارگانیک
بر اساس ارزیابی انجام شده توسط فائو میزان تولید ات آبزی پروری از حدود ۴۵ میلیون تن در سال ۲۰۰۰ با ۴برابر افزایش به ۱۹۴ میلیون تن در سال ۲۰۳۰ خواهد رسید .سهم آبزی پروری ارگانیک نیز تا سال ۲۰۱۰ سالانه ۳۰ درصد و از سال ۲۰۱۱ تا ۲۰۲۰ سالانه ۲۰ درصد و از سال ۲۰۲۱ تا ۲۰۳۰ سالانه ۱۰ درصد
افزایش خواهد یافت . به این ترتیب میزان تولید آبزی پروری ارگانیک با ۲۴۰ برابر افزایش از ۵۰۰۰ تن در سال ۲۰۰۰ به ۴/۱ میلیون تن خواهد رسید که معادل ۶/۰ درصد کل محصولات آبزی پروری در سال ۲۰۳۰ است . این ارزیابی بر اساس توان فعلی تولید و در نظر گرفتن بازارهای اروپا ،‌امریکا ، استرالیا ، ژاپن ، نیوزیلند و سنگاپور انجام شده است .با پاسخ به سوالات اساسی پیش روی این بخش ، تدوین آیین نامه های اجرایی و گسترش مراکز بازرسی و صدور گواهینامه و ارتقای فرهنگ مصرف کنندگان و استقبال هر چه بیشتر بازار از محصولات ارگانیک انتظار می رود روند آبزی پروری ارگانیک نیز تسریع گردد .
●آبزی پروری ارگانیک در ایران
دانش آبزی پروری در ایران از قدمت نسبتا کوتاهی برخوردار است و بخش عمده توسعه فعالیتهای تکثیر و پرورش ماهی در طی سالهای پس از پیروزی انقلاب اسلامی تحقق یافته است . بر اساس اطلاعات موجود میزان تولید سالانه آبزیان پرورشی در سال ۱۳۵۶ اندکی بیش از ۳۰۰۰ تن بوده است . در حال حاضر مجموع تولیدات زیر بخش آبزی پروری نزدیک به ۸۰۰۰۰ تن است . سابقه و تجربه نسبتا اندک پرورش آبزیان و نیز نبود تحقیقات کاربردی در زمینه آبزی پروری امکان تطبیق شرایط پرورش آبزیان را با استانداردهای آبزی پروری ارگانیک مشکل می نماید . سوالاتی که به صورت عمومی برای تحقق مبانی آبزی پروری ارگانیک مطرح گردید د ر مورد ایران با شدت بیشتری مطرح است و پاسخگویی به آنها مشکل تر خواهد بود .علاوه براین در شرایط کنونی بخش عمده آبزیان پرورشی ایران (‌بجز میگو ) به بازارهای داخلی عرضه می شود . با توجه به وضعیت درآمد سرانه , عرضه گسترده محصولات ارگانیک که عموما از قیمت فروش بالاتری نسبت به محصولات عادی برخوردارند، در آینده نزدیک تحقق نخواهد یافت . بدیهی است با ارتقای فرهنگ عموم مصرف کنندگان به خصوص عده ای که از نظر درآمد در طبقه بالای جامعه قرار می گیرند ، زمینه عرضه داخلی محصولات ارگانیک از جمله آبزیان فراهم خواهد شد . از سوی دیگر شبه سنتی بودن آبزی پروری در ایران و استفاده از فن آوری نسبتا ساده در آبزی پروری این فرصت را بوجود می آورد که باانجام پاره ای تغییرات در شیوه مدیریت مزارع , تولید آبزیان ارگانیک و در مرحله بعد اجرای سامانه آبزی پروری ارگانیک در مزارع قابل حصول باشد .در مورد میگو که محصولی با تقاضای نسبتا بالا در بازارهای جهانی ( امریکا ، اروپا و ژاپن ) می باشد ، دور نمای بازار برای فروش میگوی ارگانیک ایران بیش از سایر آبزیان مهیا است . با در نظر گرفتن این مطلب که شیوه عمومی مدیریت مزارع پرورش و بخش قابل توجهی از مراکز تکثیر میگو با ضوابط بین المللی همخوانی دارد چنانچه اصلاحاتی در بعضی مراحل فرایند تولید (‌نظیر ساخت غذا ) انجام گیرد می توان امید وار بود که عرضه میگوی ایران به بازارهای جهانی با نشان " ارگانیک " انجام شود که این امر مزایای زیادی برای تولید کنندگان ایرانی به همراه خواهد داشت و قدرت رقابت ایشان در بازارهای بین المللی را افزایش می دهد .تولید میگوی ارگانیک رویکردی است که اخیرا و با توجه به افزایش تولید میگو و تعدد کشورهای پرورش دهنده با هدف افزایش قدرت رقابت در بازارهای مصرف, مورد توجه برخی تولید کنندگان قرار گرفته است. ویتنام از جمله این کشورها است که قصد دارد با توسعه آبزی پروری ارگانیک جایگاه خود را در بین سایر رقبا تثبیت نموده و در بحبوحه افت قیمت جهانی میگو بخشی از محصول خود را با قیمت به مراتب بالاتر عرضه می کند. استقبال مصرف کنندگان اروپایی از میگوی ارگانیک موفقیت نسبی این رویکرد را یادآوری می نماید.

( منبع : پایگاه اطلاع رسانی شیلات ایران)

/ 0 نظر / 65 بازدید