آبزیستان Abzistan

وبلاگ شیلات،آبزی پروری و علوم زیستی

آشنائی با آکواریوم
ساعت ٩:۳٩ ‎ب.ظ روز ۱۳٩۱/٩/۱٧   کلمات کلیدی: آکواریوم

آشنایی با آکواریم

دکترحسین عمادی

سایت علمی دانشجویان ایران

http://www.daneshju.ir

 

 

مقدمه 
علاقمندان و صاحبان آکواریوم ماهیان زینتی علاقه زیادی به شناسایی گونه های مختلف آبزیان زینتی و نحوه تکثیر و پرورش آنها دارند ولی متأسفانه منابع اطلاعاتی کمی بصورت مکتوب یا الکترونیک در این خصوص وجود دارد. از زمان معرفی و گسترش ماهیان زینتی در آکواریمها سالها می گذرد ماهیان زینتی از دیرباز مورد توجه علاقمندان به طبیعت به خصوص در شهرهای صنعتی بوده است . 
زندگی ساکت آبزیان و بخصوص ماهیها برای انسانی که از زندگی مدرن و ماشینی مملو از سروصدا فرار می کند آرامش بخش است. انسان وقتی به تماشای محیط زیستی متضاد با فضای کنونی خود مینشیند سکوت نموده و با حوصله فراوان غرق در دنیای زیبای آبزیان می شود. آبزیان زینتی در مقایسه با سایر آبزیان دریایی بدلیل امکان زندگیشان در محیطهای مصنوعی بیشتر مورد توجه مردم شهرنشین قرار گرفته اند .
پس از جنگ جهانی دوم و با فراهم شدن امکانات حمل و نقل هوایی، آبزیان زینتی به اقصی نقاط دنیا انتقال داده شدند. امروزه شاهد حضور گونه های ماهیان زینتی مختلفی درکشورهای آسیایی هستیم گونه هایی که روزگاری تنها در رودخانه های آفریقا میزیسته اند و یا وجود گونه های آبزی مختص به رودخانه های آمریکا درآکواریوم خانه های اروپاییان و آسیایی ها است و امروزه شاهدیم کشور سنگاپور با داشتن آب و هوا و شرایط اقلیمی مساعد مرکز جهانی تجارت و تکثیر و پرورش آبزیان زینتی شده است و روزانه میلیونها گونه آبزیان زینتی به اقصی نقاط دنیا مبادله و صادرشود.

پیشگامان آکواریوم 
اگرچه اطلاعات دقیقی در مورد نگهداری انواع ماهی بصورت تزئینی توسط انسان در دست نیست با وجود این می توان گفت که از هزاران سال قبل در چین ماهیها را بعنوان یک حیوان خانگی نگهداری می کردند. اولین کتاب درباره ماهی بنام کتاب ماهیهای قرمز در قرن شانزدهم میلادی توسط Changchi-en نگاشته شده که بیشتر در مورد زیبایی این نوع ماهیها و عکس العملشان نسبت به تغییرات حرارت بحث نموده است.
•اولین آکواریوم عمومی در سال 1853 در شهر لندن پایتخت انگلستان گشایش یافت و یکسال بعد از آن کتابی بعنوان نگهداری آکواریوم در منزل توسط مؤسس آکواریوم عمومی لندن بنام فیلیپ به رشته تحریر درآمد.
•اولین محموله ماهیهای زنده استوایی در سال 1863 به اروپا صادر گردید.
•اولین ماهی که صادر شد ماهی بهشتی بنام Mocropodus opercularis بود که ماهی بسیار زیبا و مقاوم بوده است.
•اولین پمپ آکواریوم در سال 1860 در آکواریوم عمومی پاریس به کار برده شد.
•اولین بار جمع آوری ماهیهای زینتی و طبقه بندی و تکثیر آنها توسط آلمانیها انجام شد.


نصب و راه اندازی آکواریوم 
اگر تعدادی ماهی را در مخزن کوچکی قرار دهیم باید شرایط مساعدی برای آنها فراهم سازیم تا از تماشای این محیط مصنوعی لذت ببریم. بدلیل اینکه ماهی باید مواد غذایی و اکسیژن مورد نیاز خود را از آب آکواریوم تهیه نماید لذا بطور پیوسته بایداز تأمین غذا وفراهم شدن اکسیژن آب اطمینان حاصل کرد.

 فعالیت در زمینه تکثیر و پرورش ماهیان زینتی نیز همانند کار با سایر ماهیان پرورشی دارای ویژگی ها و مسائل خاص خود است که می توان ازجمله به تهیه و ساخت یک آکواریوم مناسب تهیه ماهیان زینتی مناسب تغذیه وغذادهی بهداشت و بیماریهای ماهیان زینتی اشاره نمود.
بعضی اوقات مشاهده شده که علاقمندانی بدون داشتن اطلاعات در زمینه نگهداری و تکثیر و پرورش ماهیان زینتی برای خرید ماهی و آکواریوم به فروشگاه های ماهیان زینتی مراجعه مینمایند واقدام به خرید گونه های مختلف ماهی و آکواریوم نامناسب از نظر ظرفیت نگهداری می نمایندو پس از راه اندازی آکواریوم در منزل یا محل کار خود، آکواریوم دچار مشکل شده و علاقه خود را از دست می دهند. این عزیزان بهتراست قبل از خرید ماهی یا آکواریوم اطلاعات مختصری از گونه های آبزی مورد علاقه خود بدست آورند و در ابتدای کار به موارد زیر توجه فرمایند:
اختصاصات ظرف آکواریوم 
حجم آکواریوم را باید به نسبت تعداد گونه مورد علاقه خود انتخاب نمود تراکم بیش از اندازه ماهی در آکواریوم بعلت بوجود آمدن پس ماندهای غذایی و ازدیاد فضولات ماهی موجب کمبود اکسیژن و آلوده شدن سریع آب آکواریوم میشود. فضولات ماهی در آب آکواریوم تولید آمونیوم می نماید که با فعل و انفعالات شیمیایی در محیط تولید سم نموده ، باعث مرگ ماهیان زینتی درآکواریوم می شود.
با عنایت به ظرفیت هر آکواریوم و توجه به این نکته که ماهیان از لحاظ رفتاری دارای گونه های مختلف صلح جو پرخاشگرو تهاجمی می باشند قرار دادن آنها در یک آکواریوم مشکلات مهمی را برای صاحب آکواریوم بوجود خواهد آورد لذا رعایت این نکته جدّاً توصیه میشود .

 باید توجه داشت که چرخه زندگی درآکواریوم فعالیتی بیولوژیکی محسوب می شود از اینرو رعایت تعادل بین گیاهان آبزی و ماهیان زینتی درمحیط آکواریوم ضروری می نماید .
در زمانیکه محیط آکواریوم بصورت طبیعی یا مصنوعی روشن می باشد گیاهان تولید اکسیژن میکنند و زمانیکه محیط تاریک می شود گیاهان مصرف کننده اکسیژن میشوند. بدین ترتیب عدم تعادل تراکم ماهی و گیاه آبزی باعث کمبود اکسیژن درآب آکواریوم میشود که در صورت زیاد بودن تراکم گیاهان آبزی آکواریوم خصوصا در هنگام تاریکی خطر جدی از جهت کاهش اکسیژن ماهیان آکواریوم را تهدید می کند.

 همچنین باید توجه داشته باشیم که ماهیان زینتی به دو صورت زنده زا و تخم ریز تکثیر می شوند لذا پرهیز از قرارگیری توأم آنها در یک آکواریوم ضروری است .

لوازم مورد نیاز یک آکواریوم:
افرادی که علاقمند به داشتن آکواریوم هستند می توانند یکدستگاه آکواریوم را بصورت آماده خریداری کنند و یا اینکه خود یک آکواریوم مناسب بسازنند. البته در صورت خرید آکواریوم آماده وسایل آنرا هم دریافت میکنند اما در صورت حوصله و گذاشتن کمی وقت میتوانند آکواریوم مورد نظر خود را در ابعاد مختلف بسازند که دراینصورت هم ارزانتر تمام می شود و هم لذت بیشتری برای سازنده آن دارد. 
بهتراست آکواریوم بصورت مکعب مستطیل تهیه شود چون از مزایای این نوع آکواریوم سطح تهویه زیاد آب درآن است ماهیها نیز فضای بیشتری از سطح را در اختیار داشته و تمیز کردن آکواریوم بمراتب آسانتر می باشد .ضخامت شیشه آکواریوم ها با توجه به کوچک یا بزرگی آن مختلف است در یک آکواریم با حجم 30 لیتر می توان از شیشه 4میلیمتری استفاده کرد ولی برای ساخت آکواریومهای بزرگتر باید از شیشه 6 میلمتری استفاده کرد . 
ارتفاع آکواریوم بایستی بین 30 تا 40 سانتی متر و عرض آن نیز بهتر است به اندازه ارتفاع باشد .

طول آکواریوم بستگی به محل قرار گرفتن آکواریوم دارد. باید بر روی آکواریوم سرپوشی قرار گیرد که در قسمت جلوئی آکواریوم تعبیه می شود .

یکی از ضروری ترین وسایل مورد نیاز آکواریوم پمپ هوا میباشد .در موقع تهیه پمپ حتما باید ابعاد آکواریم را در نظربگیریدپمپ درآکواریوم اساسی ترین کار را جهت تهویه آب از طریق جریان دادن حبابهای هوا بداخل آکواریوم و جریان دادن آب بداخل فیلتر به منظور تمیزکردن آب انجام میدهد.

خاستگاه اکثر ماهیان زینتی مناطق گرم و استوایی میباشد بنابراین باید محیط آبی گرم در حدود 23 الی 26 درجه سانتیگراد درآکواریوم برای ماهیها مهیا شود که در فصول سرد، این عمل توسط بخاری انجام میگردد.
جنس بخاریها ،شیشه ای پیرکس (نشکن) و بصورت لوله ای است که داخل آنها یک لوله چینی تعبیه شده است و روی آن سیم پیچ بخاری قرار دارد . در قسمت بالایی بخاری ،ترموستات نصب شده که می توان با آن درجه حرارت آب آکواریوم را تنظیم کرد همچنین باید قدرت بخاری مورد نظر را برای حجم آب موجود در آکواریوم و تعداد ماهی قابل نگهداری در آن مورد توجه قرار داد. برای اندازه گیری درجه حرارت و کنترل دمای آکواریوم از دماسنج استفاده میشود. 
آب آکواریوم بعلت وجود موجودات زنده گیاهی و جانوری درآن کم کم تیره و کدر می شود و حالت شفافیت خود را از دست میدهد. از آنجا که تعویض دائمی آب آکواریوم کاری دشوار است و هر بار تعویض آب موجب بوجود آمدن استرس در ماهیان میشود لازم است با بکاربردن فیلتر مرتبا مواد زائد و معلق داخل آب آکواریوم گرفته شود تا آب همیشه برای ماهیان صاف و شفاف باقی بماند.
البته بدیهی است پس از مدتی در اثر پر شدن حفرات ریزفیلتر کم کم از قدرت فیلتر کردن آن کاسته خواهد شد و هر چند وقت یکبار بایستی فیلتر تمیز شود تمیز کردن فیلتر بستگی به حجم آب و نحوه تغذیه ماهیها درآکواریوم دارد.

 هر چه روش تغذیه صحیح تر باشد و مواد غذایی اضافی کمتر وارد آب شود طبعاً عمر فیلترآکواریوم بیشتر خواهد شد. برای صید ماهیها بخصوص در هنگام تمیز کردن آکواریوم یا بیرون آوردن ماهی بیمار بایستی از تورهای دستی مخصوص که انواع مختلفی دارند استفاده نمود. جنس این تورها بایستی در حد امکان نرم و لطیف باشد تا صدمه ای به بدن ماهی وارد نشود.

عوامل اصلی در نگهداری یک آکواریوم:
پس از تهیه آکواریوم و تأمین وسایل مورد نیاز اولیه که برای نگهداری و حفظ سلامت ماهیان آکواریومی ضرورت دارد توجه و رعایت برخی از نکات باعث داشتن ماهیان زیبا و شاد میشود که رضایت هر بیننده ای را به خود جلب مینماید. این عوامل عبارتند از : 
1- اکسیژن کافی 

اکسیژن مورد نیاز ماهیان زینتی را بایستی توسط گیاهان آبزی و تهویه مداوم آب آکواریوم بوسیله پمپ هوا و بطور همزمان تأمین کرد. کمبود اکسیژن خطرناکترین عاملی است که باعث تلفات سریع ماهی درآکواریوم میشود .عواملی که در تأمین اکسیژن بطور مستقیم و غیر مستقیم دخالت دارند عبارتند از:
تعداد ماهی در آکواریوم:
هر چه تعداد ماهی در آکواریوم زیادتر باشد تولید اکسیژن نیز در آن بهمان نسبت بایستی بیشتر باشد .اکثرا هر جفت ماهی به حدود 20 الی 50 سانتی متر مربع از وسعت سطح آکواریوم نیاز دارد البته این مقدار به اندازه ماهی نیز بستگی دارد مثلا ماهی گوپی در حدود 20 سانتی متر به فضای آکواریومی نیاز دارد در حالیکه ماهی دم شمشیری بزرگ در حدود 50 سانتی مترفضا نیاز دارد. یک ماهی 9 سانتی متری در حدود 65 سانتیمتر فضا نیاز دارد. البته در این فضای محدود ،ماهیها فقط زنده هستند و برای رشد و نمو به سه برابر این فضا نیاز دارند.
سطح آب آکواریوم
یکی دیگر از عوامل تولید اکسیژن ،سطح آب آکواریوم است که هر چه سطح آب آکواریوم ،بیشتر در مجاورت هوا باشد میزان تبادلات گازی و در نتیجه اکسیژن محلول در آب افزایش خواهد یافت . زیاد بودن سطح آب توانایی جذب اکسیژن هوا توسط ماهیها را در موقع قطع برق و کم شدن اکسیژن محلول در آب زیادتر خواهدکرد.
گیاهان آبزی
یکی از مهمترین عوامل تأمین اکسیژن آب آکواریوم گیاهان آبزی هستندکه در مقابل تابش نور خورشید یا نور مصنوعی، با عمل فتوسنتز ،در محیط آبی اکسیژن تولید می کنند.

2-  نور کافی
گیاهان و ماهیها مانند اکثر موجودات زنده برای رشد و نمو و سلامت خود احتیاج به نور دارند. بیشتر گونه های ماهیان زینتی می توانند در نور کم ،سالم و زنده بمانند ولی رشد و نمو و تولیدومثل آنها ممکن است بطور طبیعی انجام نشود زمانی که گیاه آبزی در داخل آکواریوم وجود ندارد باید آکواریوم روزانه چندین ساعت در معرض تابش نور قرار گیرد.
بنابراین همواره بایستی آکواریوم در جایی قرار گیرد که روزانه باندازه کافی نور خورشید البته بطورغیرمستقیم دریافت کند. در صورت استفاده از نور مصنوعی، آکواریوم را می توان در هر نقطه ای از اتاق قرار داد اما در موقع تاریکی مطلق روشن کردن ناگهانی چراغ باعث ناراحتی ماهیها میشود و گاهی اوقات در اثر روشن شدن ناگهانی چراغ ماهیها از آکواریوم به بیرون پریده و باعث بروز تلفات میشوند.

3- درجه حرارت مناسب
اغلب مردم می پندارند که ماهیان زینتی را بایستی در درجه حرارت بالا نگهداری کرد .این طرز تفکر در مورد ماهیان استوائی صحیح است ولی بعلت اینکه برخی از گونه های ماهیان زینتی جزو گونه های مناطق غیراستوایی و یا معتدل محسوب میشوند نگهداری همه ماهیها در یک درجه حرارت یکسان کار درستی نمی باشد. ماهیها می توانند 5 تا 6 درجه تغییر حرارت را نسبت به  حالت طبیعی تحمل نمایند و بعلت اینکه در طبیعت در شبها دمای آب حداقل چند درجه از روز کمتر میشود این تغییر درجه حرارت تاثیر ناگواری بر روی ماهیها حتی ماهیهای باردار و یا تخم دار و نیز تخمها و نوزادهای آنها نخواهد داشت.
بطور کلی افزایش درجه حرارت آب از حد مجاز خطرناکتر از کاهش آن می باشد زیرا با افزایش درجه حرارت بهمان نسبت از اکسیژن محلول در آب کاسته خواهد شد. بطور کلی درجه حرارت مناسب برای نگهداری ماهیان زینتی بین 22 تا 25 درجه سانتی گراد می باشد.

4-  بهداشت آکواریوم
تمیز و سالم بودن محیط آکواریوم ، موجب لذت بیشتر آبزیانی است که در آن نگهداری می شود. تمیز بودن آکواریوم و سلامت ماهیها تا حدودی لازم و ملزوم یکدیگر می باشند.

مواد زائد غذائی حاصل از تغذیه غیر صحیح، تابش بیش از حد نور ،تهویه نامناسب و عدم دقت کافی در گزینش و  استفاده از ادوات و ملزوماتی که در داخل آکواریوم بکار برده می شود باعث اختلال در کار آکواریوم ، آلودگی آب ، نامساعد شدن محیط زیست ماهیها و سرانجام آماده شدن محیط برای رشد و نمو انگلها میکربها و سایر عوامل بیماریزا و در نتیجه از بین رفتن ماهیها میشود.

5-  تغذیه صحیح 
تغذیه صحیح اثر بسیار مطلوبی در سلامت ماهیها و مقاومت آنها در برابر انواع  انگلها و سایر عوامل بیماریزا دارد. هرچه شرایط داخل آکواریوم بهتر باشد ماهیها سالمتر بوده و در برابر بیماریها مقاومتر خواهند بود. هر ذره از مواد غذایی زائد در داخل آکواریوم می تواند باعث رشد و نمو عوامل ناخواسته و در نتیجه آلوده شدن آب گردد. این مواد نه تنها رشد و نمو میکربها و فیتوپلانکتونها را تسریع می کند بلکه باعث رشد و نمو قارچها و سایر عوامل آلوده کننده می گردند. 
در تغذیه ماهیها بایستی دقت کافی بعمل آید تا پس از چند دقیقه هیچگونه غذای زائدی در کف آکواریوم باقی نماند. اگر به ماهی کمتر از نیازش غذا داده شود بهتر از این است که آنقدر به آن غذا داده شود که به دلیل عدم مصرف در کف آکواریوم جمع شده و باعث رشد و نمو باکتریها گردد.